de boarn: rode draad door het leven van harm en niesje de jong-mink
foto, tekst en interview: Wies Zwart–de Jong. Aquarellen: Harm de Jong
De Boarn had en heeft nog steeds een belangrijke plaats in het leven van mijn ouders. Ze zijn beide geboren aan de oever van de Boarn. Mijn vader, Harm de Jong, in 1925 aan de Braksdyk in Aldeboarn en mijn moeder, Niesje Mink, in 1924 in het turfschip van haar vader bij de Boerebrêge in Akkrum. Tot op de dag van vandaag wonen ze in Akkrum, nu in een aanleunwoning in Mienskipssintrum Leppehiem met uitzicht op de Boarn.
Na zijn pensioen is mijn vader begonnen met schilderen. Zo’n 14 jaar geleden had hij een expositie in het museum van Aldeboarn. Het thema was “de Boarn”. Op één na zijn toen alle aquarellen verkocht. Het landschap van de Boarn bleef boeien en in de loop der jaren maakten mijn ouders er samen veel fiets- vaar- en schaatstochtjes. Tijdens deze uitstapjes maakte mijn vader regelmatig een schets of aquarel.
Een paar jaar geleden, mijn vader was toen 89, ontdekte hij dat er wel bijna 40 plaatjes van de Boarn in zijn berging lagen en het idee ontstond om hier een verhaal bij te maken. Aan de hand van zijn aquarellen wilde hij zijn verhaal vertellen in Leppehiem. Hij volgde hierbij de loop van de Boarn; vanaf de oorsprong – als Koningsdiep/Alddjip – in Bakkeveen tot aan Oude Schouw. In november 2014 hield hij zijn lezing met een beamer. De titel was “De Boarn yn praatsjes en plaatsjes”. In zijn verhaal combineerde hij zowel de geschiedenis van de Boarn, zijn eigen herinneringen, als de mythe van de reus Kromme Knilles en zijn vriend Manke Meine. Het was een goed bezochte middag en onder de oudere bewoners was er veel herkenning bij de beelden en de verhalen van vroeger. Uiteindelijk is van de lezing een boekje gemaakt. Dat is een mooie herinnering voor ons allemaal. Hierbij een paar fragmenten.
Dit plakje sit foar iuwich yn myn tinzen ferankere. Fan myn tredde oant myn tweintichste jier ha ik hjir by myn âlders wenne, útsûndere de trije jier dat ik fuort west ha troch oarlochsomstannichheden. It wie in prachtich plak om op te groeien. In boatsje oan de wâl en winters ride of mei de slide op it iis. Simmers makken we fan in âld plankje en wat Brasso- en Buisman-blikjes in molkfarderspream. Mei in stokje lieten we de pream farre en wy wiene de molkfarders.
De Boarn wie yn die tiid in drokke farrûte. Beurtskippers fan de Gerdyk, Terwispel, Tynje, Beets en Aldeboarn fearen efter ús hûs del. Hiele lange flotten fan beamstammen, mei hjir en dêr in man mei in boom derop, waarden lutsen troch in sleepboat. Laden turfskippen mei minsken yn ’e line en preammen fol mei kij foar de merken yn Ljouwert en Snits kamen foarby. Soms kaam krudenier Harsta del mei de roeiskou.
Foar it hûs del rûn de dyk tusken Akkrum en Aldeboarn. Yn de begjintiid rieden dêr hast gjin auto’s want it measte ferkear gong oer it wetter. De mentaliteit fan de minsken wie doe noch: “smyt mar yn ’e Boarn”, as je it net mear brûke koene.
It wurd “miljeufersmoarging” bestie doe noch net. It gefolch hjirfân wie dat it wetter fersmoarge.
’Flakby wêr’t no de passantehaven is, wie earder de Boerebrêge fan de Welgelegenpleats. Foar de brêge leit it 70 ton grutte turfskip fan Heere Mink. Myn frou Niesje is berne op dit skip. Mei dit skip waard de turf út de Grinzer en Drintse feankoloanjes helle. Se fearen troch de stêd Grins en de Pekela’s mar ek wol troch Smilde en it Oranjekanaal. Myn frou hat, foarsafier it har heucht, ien of twa kear mei west om turf te heljen. Doe’t de swarte brânstof, antrasyt, kaam, is it skip oan de wâl bleaun en liet har heit de turf bringe. Der waard hieltyd minder turf brûkt. Op ’e wâl stie in skuorre foar de opslach. Dêr stie ek it hynder en de wein yn, dêr’t de brânstof mei nei de klanten ta brocht waard. Se hat moaie oantinkens oan it boartsjen en wenjen oan ‘e Leppedyk. Oan de spoardyk ta wie oars net as lân om te sleatsjespringen, te boartsjen en yn de winter te reedriden op de lânsleatten. Op it plak dêr’t we no, mei útsjoch op de Boarn mei de passantehaven, yn Leppehiem wenje, wie earder de jister fan boer De Jong.
In het kader van de landschapsinventarisatie verzamelt de Stichting Beekdallandschap Koningsdiep | de Nije Boarn verhalen uit de streek.Hieronder volgen een paar fragmenten uit het interview met Harm en Niesje de Jong, gemaakt in februari 2016. Harm: Mijn ouders hadden in hun huisje halfweg Aldeboarn en Akkrum alleen maar gas. Geen stromend water en geen elektra. Ze hadden een regenbak naast het huis laten ingraven. Onze verlichting bestond uit gaslampen. En ik weet nog dat ik ’s avonds in huis zat, een jongen van een jaar of 12, dan had je een mooi Karl May boek of zo, en dan wou ik zo graag lezen en dan vroeg ik: “Ach mem, mag de lamp nou op?” En dan zei mijn moeder: “Nee joh, het is goed zo”, maar uiteindelijk mocht hij op. Ze was erg zuinig met het gas en de kousjes voor de lamp.
Niesje: Mijn grootvader was schipper en voer door heel Friesland. In veel dorpjes waren kades waar schepen konden aanleggen. Elk dorp had schippers. In Akkrum waren er een stuk of 7-8. Toen mijn vader het overnam handelde hij alleen in turf. Later heeft hij er een grote houten schuur bij gekocht voor de opslag van antraciet, cokes, eierkolen en briketten. Vroeger haalde hij ook nog turf uit Drenthe. Dan was hij 4 weken onderweg. Dat was goeie turf. De turf die ze hier wonnen was geen goeie turf. “Zoute turf”, zeiden de mensen.
Harm: Ja, de turf uit De Deelen was laagveenturf, baggelturf, en in Drenthe maakten ze uit hoogveen persturf. Het wás al goeie turf maar dan ging het veen ook nog eens door een persmachine waardoor de turf nog veel meer calorische waarde kreeg. De Friezen wilden geen turf uit de Deelen. Die werd geëxporteerd. In de oorlog veranderde dit.
Harm: De omlegging van de Boarn (door de aanleg van de A32 en het aquaduct over de snelweg – red.) betekende een hele metamorfose voor Akkrum Oost. Er zijn toen in Nes zo’n 300 nieuwe woningen gebouwd op het eiland dat door de omlegging van de Boarn was ontstaan. Woonden er oorspronkelijk maar 200 mensen in Nes – inclusief het buitengebied – nu wonen er meer dan 1100.
Niesje: En toch zitten we net als vroeger in de 3.000 inwoners. En dat komt door alle kleine woninkjes die er tot in de jaren ’60 stonden. En door de grote gezinnen die daarin woonden. Ze hadden aan de Boarn allemaal een ‘stalt’ of ‘stap’ zeggen wij, maar een vlonder is dat: een houten gevalletje in de grond gemaakt met een plankje erin en daar kon je mooi op zitten. Dat was gezellig. De vrouwen spoelden daar de was uit. In de Boarn.
Harm: Dat was het oude Akkrum. Waar veel steegjes van het Heechein naar de Boarn toe liepen. Het waren nauwe steegjes, misschien een metertje breed, met aan weerszijden huisjes haast tot aan de Boarn toe. Die huisjes zijn allemaal afgebroken. En dan was er ‘it húske’, waar je je behoefte kon doen, in een hokje boven de Boarn. Maar dat is eigenlijk van voor onze tijd.
Niesje: Ja, later stonden die ‘húskes’ allemaal op de wal. De steegjes hadden vaak op het eind één zo’n ‘húske’. Daar moesten ze dan allemaal heen.
Harm: In die kleine steegjes woonde haast de helft van alle Akkrumers.
Niesje: De Keakelstege had je en de Filiaalstege en de Klokmakkersstege …
Harm: Bij de Smelle Brêge waren zo’n 20 middenstanders. Een geweldig mooi druk punt. De Kalverstraat werd het wel genoemd.
